سیاره مریخ

بَهرامیامِرّیخچهارمینسیارهدرسامانه خورشیدیاست که درمداریطولانی تر و با سرعتی کمتر اززمینبه دورخورشیدمی چرخد. هر یک بار گردش این سیاره به دور خورشید معادل ۶۸۷ شبانه روز زمین به درازا می کشد و طول شب و روز نیز از کرهٔ زمین کمی طولانی تر است.

نام فارسی این سیارهبهرامو نام عربی-یونانی آنمریخاست. در کتاب های قدیمی فارسی آن را فلک شحنهٔ پنجم و سایس رواق پنجم نیز نامیده اند.

قطر بهرام نزدیک به یک دوم قطر زمین و برابر ۶٬۷۹۰ کیلومتر است. (قطر زمین: ۱۲٬۷۵۶ کیلومتر).^[۱]

نوری که از خورشید به مریخ می رسد نصف نوری است که زمین دریافت می کند، اما روز مریخی چهل دقیقه طولانی تر از روز زمینی است؛ بنابراین شرایط از نظر نور تقریباً مثل زمستان زمین است و به این خاطر امکان رشد گیاهان در شرایط گلخانه ای در مریخ وجود دارد.^[۲]روزهای بهرام ۲۴ ساعت و ۳۷ دقیقه درازا دارند. از آن جا که محور سیارهٔ بهرام همانند زمین ۲۴ درجه کج است، در این سیاره نیز فصل های سال وجود دارند. اما هر سال بهرامی کمابیش دو برابر سال زمینی یعنی ۶۷۸ روز به درازا می کشد.^[۱]

جوبهرام سرخ فام است و در آسمان شب اززمیننیز سرخی آن دیده می شود. کرهٔ بهرام دوماهکوچک به نام هایفوبوسودِیموسدارد که ریختی نابسامان دارند. این دو ماه شایدشهاب سنگ هاییهستند که در مدار بهرام به دام افتاده اند. اگر شخصی در کرهٔ بهرام باشد خواهد دید که فوبوس سه بار در یک روز طلوع و غروب می کند. دیموس نیم فوبوس بوده و چنانچه از بهرام به آن نگاه کنیم این ماه بیشتر همانند یک ستاره خواهد بود تا یک ماه.خورشیدگرفتگیدر مریخ به دلیل کوچک بودن قمرهای آن کامل نیست. قمرهای مریخ به سطح آن نزدیک هستند و بزرگترین قمر آن فوبوس است که گردش آن به دور سیارهٔ مادر نزدیک به ۷ ساعت و ۳۹ دقیقه و۲۷ ثانیه است. زمان گردش مداری دیموس نیز ۱روز و ۶ ساعت و ۲۱ دقیقه و ۱۶ ثانیه است.

بهرام، سیارهٔ سرخ فام سامانهٔ خورشیدی، یک دوم زمین قطر دارد و مساحت سطح آن برابر با مساحت خشکی های روی زمین است. همانند زمین، یخ های قطبی، دره های گود، کوه، غبار، توفان و فصل دارد. در دشت های آن مانند ماه، گودال هایی برآمده از برخورد سنگ های آسمانی دیده می شود. با وجود اندازهٔ کوچکش، بلندترین قلهٔ سامانهٔ خورشیدی یعنیکوه المپوسو بزرگ ترین درهٔ سامانهٔ خورشیدی در این سیاره پیدا شده است.

فرسوده بودن بیشتردهانه های برخوردیسیارهٔ بهرام نشان دهندهٔ پرکاری زیاد پدیده های زمین شناختی در این سیاره است.

بهرامشعاعیدر حدود یک دوم شعاع زمین دارد. همچنین بهرام از زمین کمچگال تراست، به گونه ای کهحجمیبرابر ۱۵٪ وجرمیبرابر ۱۱٪ زمین دارد.مساحتسطح آن تنها اندکی کم تر از مجموع سطوح خشکی های زمین است. بهرام در برابرتیر(عطارد) بزرگتر و دارای جرم بیشتر و در نتیجه چگال تر است. همین زمینه سبب شده استنیروی گرانشبیشتری در سطح بهرام وجود داشته باشد.

بهرام از دید اندازه، جرم و گرانش سطح، حالتی میان زمین و ماه (ماه زمین) دارد؛ ماهقطریبرابر یک دوم قطر بهرام دارد، در حالی که قطر زمین حدود دو برابر قطر بهرام است، زمین دارای جرمی در حدود ده برابر جرم بهرام است، در حالی که جرم ماه ده برابر کم تر از بهرام است. نمای سرخ-نارنجی رنگ بهرام در اثر وجود آهن (III) اکسید، که بیشتر به هماتیت یازنگ آهنمشهور است، به وجود آمده است.

خاک

در ژوئن ۲۰۰۸، داده های به دست آمده به دستکاوشگر فینیکسثابت کرد که خاک بهرام دارای اندکی ویژگی بازی (قلیایی) و همچنین دربرگیرندهٔ موادی مانندمنیزیم،سدیم،پتاسیموکلر، که وجود همه آنها برای زیست و رویش موجودات زنده ضروری است، می باشد. پژوهشگران خاک به دست آمده از بخشی نزدیک قطب شمال بهرام را با کمی خاک باغچه زمینی هم سنجی کردند و به این نتیجه رسیدند که خاک بهرام برای رشد گیاهانی چونمارچوبهمناسب است.

در اوت ۲۰۰۸،کاوشگر فینیکسبا انجام آزمایش ها ساده شیمیایی، مثل آمیختن آب زمین با خاک بهرام، با هدف آشکارساختنپی اچخاک بهرام، نشانه هایی از نمکپرکلراتپیدا کرد، که این موضوع تئوری دانشمندان بسیاری را که ادعا کرده بودند خاک بهرام به طور چشمگیری دارای ویژگی بازی است، تأیید می کرد. pH خاک بهرام ۸٫۳ اندازه گیری شد.^{[نیازمند منبع]}

نتایج حاصل از نمونه گیری و آزمایش خاک سطح مریخ، که از جمله با کمکاشعه ایکس، توسطکاوشگر کنجکاویانجام گرفت، نشان می دهد که سطح مریخ بافتیبازالتیدارد که نوعی سنگ آتش فشانی، مشابه شن های سواحلهاواییاست.

جو

جوّ زمین شامل ۷۸ درصدنیتروژن، ۲۱ درصداکسیژن، ۰٫۹ درصدآرگون، ۰٫۰۳ درصدکربن دی اکسیدو مقادیری بخار آب و ذرات معلق است. در حالی که در جو بهرام (مریخ) ۹۵ درصد دی اکسید کربن، ۳ درصد نیتروژن، ۱٫۶ درصد آرگون و فقط مقدار ناچیز اکسیژن و آب وجود دارد. جو سیاره سرخ بسیار رقیق است، به طوری که فشار جوی سطح آن، معادل یک صدم فشار جو زمین در سطح دریاست. علاوه بر این جو بهرام (مریخ) محافظ خوبی در برابر تابش های مرگبار فضایی نیست.

بیشتر مناطق بهرام بسیار سرد است. دمای هوا در قطب های آن می تواند تا ۱۳۰ درجه زیر صفر پایین برود.

به دلیل رقیق بودن <<هوای>> بهرام، دمای هوا به سرعت تغییر می کند. مثلاً فقط لحظاتی پس از طلوع خورشید دما در سطح بیش از ۲۰ افزایش می یابد. در هر لحظه دمایی که پای شما احساس می کند (هوای نزدیک سطح) با دمای هوای اطراف سر شما ممکن است تا ۲۰ درجه اختلاف داشته باشد. به این ترتیب اگر روی استوای بهرام باشید، دمای سطح ۲۰ درجه سلیسیوس و دمای اطراف سر شما صفر درجه است.

در بهرام بادهایی با سرعت زیاد (متجاوز از ۲۰۰ کیلومتر بر ساعت) می وزد که سبب می شود غبارها در ارتفاع ۴۰ کیلومتری معلق بمانند علت ایجاد این بادها غالباً اختلاف دما توأم با اختلاف فشار است

افسانه

مریخ. نام ستارهٔ فلک پنجم از ستاره های خنس و آن را بهرام نیز گویند، منحوس و دال بر جنگ و خصومت و خونریزی و ظلم است. (منتهی الارب). کوکبی است از جملهٔ سبعهٔ سیاره و در آسمان پنجم است. (برهان). ستاره ای است از خنس، گویند سبب تسمیهٔ آن سرعت سیرش است و برخی گویند بسبب رنگ زرد و سرخ آن است که شبیه مرداسنج (مردار سنگ) باشد. (از اقرب الموارد). چهارم کوکب سیار در عالم شمسی که بهرام نیز گویند و به اعتقاد بطلمیوس کوکب سیاری که در آسمان پنجم واقع شده است. (ناظم الاطباء). از کواکب سبعهٔ سیاره است و مأخوذ از مرخ و آن درختی است که از چوب آن آتش زنه سازند و سبب تسمیهٔ آن تشبیه به آتش است از نظر سرخی، و گویند مریخ در لغت عبارت از تیر بدون پر است که در حرکت خود پیچ و تاب می خورد و ستارهٔ مذکور نیز بسبب به چپ و راست رفتن در حرکت بدین نام خوانده شده مریخ در فلک پنجم است و فاصلهٔ آن از زمین سه هزار هزار و نهصد هزار و دوازده هزار و هشتصد و شصت و شش میل است. (از صبح الاعشی ج ۲). از کلدانی مَرداخ، و شاید اصل مرداخ نیز فارسی باشد، یا فارسی و کلدانی از مرد (رجل) و آک به معنی اسب به فارسی یا به کلدانی. یکی از پیکرهایی که یونانیان باستان برای مریخ می پنداشتند اسب بود، و واژه مارس از همین مریخ آمده است یعنی مرداخ و مرداس نامی است که به پدر ضحاک می داده اند و این نام در میان عرب بسیار است.

خروج از مرکز

خروج از مرکز بهرام متغیر است و از ۰٫۰۰۹ درجه تا ۰٫۱۰۴ درجه تغییر می کند اکنون خروج از مرکز ۰٫۰۹۳ درجه است مدت زمان این تغییر صدها سال تا هزاران سال تغییر می کند.

مقابله بهرام و زمین

توجه به مدت زمانسالمریخی (۶۸۹ روز) و سال زمینی (۳۶۵ روز) نشان می دهد که فاصله زمانی هر دومقابلهحدود دو سال و دو ماه است. اما با عنایت بهبیضیبودن مدار هر دوسیارهمی توان انتظار داشت که فاصله بینزمینو مریخ در هر مقابله متفاوت باشد. کمترین فاصله، زمانی رخ می دهد که زمین دراوجو مریخ درحضیضمدار خود باشد. در این حالت زمین و مریخ تا ۵۶ میلیون کیلومتر به هم نزدیک خواهند شد. دورترین فاصله بین دو سیاره در مقابله می تواند تا ۲۴۰ میلیون کیلومتر افزایش یابد.

کمترین فاصله بین زمین و بهرام در مقابله هایی رخ می دهد که در دوره های ۱۵ تا ۱۷ ساله تکرار می شوند. اما آنچه حائز اهمیت است توجه به این نکته می باشد که فاصله دو سیاره در مقابله های نزدیک الزاماً یکی نیست و به همین دلیل است که نزدیک ترین مقابله ها (مانند آنچه در ۲۷ آگوست سال ۲۰۰۳ رخ داد) در فواصل زمانی بسیار طولانی رخ می دهند.

جهت گیریمدارمریخ درفضابه هنگام مقابله نزدیک به گونه ای است که بهرام (مریخ) در جهتصورت فلکیدلوو یا در نزدیکی صورت فلکیبزغالهقرار می گیرد. از طرفی کره زمین نیز در امرداد هر سال از این مکان می گذرد؛ بنابراین مقابله نزدیک دو سیاره همیشه درامردادیاشهریورهر ۱۵ تا ۱۷ سال رخ می دهد. در این هنگام بهرام در جنوباستوای سماویقرار دارد و بنابراین این نوع مقابله ها ازعرض های جغرافیاییجنوبی زمین بهتر مشاهده می شوند. عکس این مطلب در مقابله های دور صادق است چرا که این نوع مقابله ها در صورت فلکیشیرو در ماهبهمنواسفندرخ می دهند، در نتیجه ازنیم کره شمالیزمین بهتر دیده می شوند.

کاوشگران مریخ

ناساتا کنون چندینفضاپیماو کاوش گر کاربردی را در اطراف و روی سیاره ی مریخ به کار گرفته است: کاوشگرهایآپورچونیتیوکنجکاویکه به ترتیب در سال های ۲۰۰۴ و ۲۰۱۲ در مریخ فرود آمدند ومدارگردهای اودیسه مریخ، MRO وماونکه در مدار سیاره ی سرخ گردش می کنند. اودیسه مریخ در سال ۲۰۰۱، MRO در سال ۲۰۰۶ و ماون در سال۲۰۱۴ به مدار مریخ وارد شدند. فضاپیمایمارس اکسپرساروپا ومأموریت مدارگرد مریخهندنیز از بالا بهپایشسیاره سرخ می پردازند و تعداد مدارگردهای عملکردی مریخ را به پنج رسانده اند.

دوربین های رایز مدارگرد MRO شامل یک لنز تلسکوپی است که می تواند ویژگی های کوچک تا یک متر را در سطح مریخ تشخیص دهد. این دوربین همچنین تصاویر را در طول موج های نزدیکفروسرخجمع آوری کرده که به پژوهشگران در یادگیریکانی شناسیمریخ کمک می کند.

وجود آب

کلیه مشاهدات قبلی توسط ماهواره ها و مریخ نوردها حاکی بوده است که سیاره سرخ زمانی پوشیده از لایه غلیظی از گازها بوده که امکان حضور آب مایع بر سطح را فراهم می کرده است. این برداشت (وجود آب سطحی) در مشخصه های سطح مریخ، مثل آثاری که شبیه بستر رودها،دلتاهاو دریاچه هاست مشهود است. اما فشار هوای مریخ امروز کمتر از یک درصد زمین است، یعنی اگر آب مایع را روی سطح بریزید (بسته به جای آن) می جوشد و بخار می شود یا یخ می بندد.^[۲]

در ماه آوریل ۲۰۱۵،مریخ نوردناسا که حدود سه سال در این سیاره مشغول پژوهش است، خاکی مرطوب شده با آب نمک را کشف کرد که نقطه انجماد را کاهش می دهد. سپس مریخ نورد در ماه سپتامبر صخره هایی زیر سطح زمین یافت که چهار برابر آنچه که پیش از آن تصور می شد مرطوب بود. علاوه بر این،تصاویر ماهواره ایکه از سنگ ریزه ها در سطح این سیاره تهیه شده بود، نشان می داد روزی در این سیاره جریان آب وجود داشته است. با مطالعه تصاویر تهیه شده توسط مریخ نورد ازسنگ های بازالتیو تیره سطح مریخ، گمانه زنی هایی از پوشیده بودن این سیاره از آب در سال های دور به میان آمد.^[۸]

ناسادر نشستی خبری در ۶ مهر ۱۳۹۴ (۲۸ سپتامبر ۲۰۱۵) وجودآبدر مریخ را تأیید و اعلام کرد که در ماه های گرم آب جاری در این سیاره وجود دارد. عکس هایی از مریخ به زمین رسیده بود که در آنها به طور واضح دیده می شد که رگه های تیره روی یک سرازیری مریخ چگونه با فصل ها تغییر می کنند. این رگه ها با نام رگه هایخطوط شیب برگردنده(recurrent slope linea) در ماه های گرم تر تا پایین شیب ها هم کشیده می شوند ولی طی فصل های سردتر ناپدید بودند. دانشمندان ناسا اعلام کردند که رگه های تیره به طور حتم آب جاری هستند که درتابستاندیده شده و درزمستانمریخ محو می شوند. باید توجه داشت که آب کشف شده خالص نیست و نوعی نمک موجود در آن باعث می شود که این آب بتواند در دمای معمول ۵۰ درجه سلیوس زیر صفر مریخ جاری باشد. این مسئله می تواند به معنای وجود نوعیحیات در مریخباشد.