کره ماه

ماهتنهاقمرسیارهٔزمیناست و با بازتاباندن نورخورشید، شب های زمین را کمی روشن می کند. ماه پنجمینقمر طبیعیِبزرگ درسامانهٔ خورشیدیدر میان ۱۷۳ قمر موجود در این سامانه است. قطرِ ماه حدودِ ۳٬۵۰۰ کیلومتر است.جوّندارد و در پهنهٔ آندهانه های برخوردیدرپیِ برخوردِسنگ های آسمانیپدید آمده است.

قطر کرهٔ ماه یک چهارمِ کرهٔ زمین است و هیچ سیارهٔ دیگری در سامانهٔ خورشیدی، نسبت به اندازهٔ خود، دورگردی به این بزرگی ندارد.

چگالیماه چهارپنجم چگالی زمین است.

انسان ها از قدیم از کرهٔ ماه و چرخش منظم آن برایگاهشماری، به ویژه درکشاورزی، بهره می گرفتند. مسافران ودریانورداننیز از نور و حضور ماه برایجهت یابیوناوبریاستفاده می کردند؛ ماه هم چنین دراسطوره هایاقوام حضور زیادی داشته و در برخی فرهنگ ها حتی آن را به عنوان یکایزدپرستشمی کرده اند.گرانش(جاذبهٔ) ماه باعث به وجود آمدنجزر و مدآب های کرهٔ زمین می شود. گرانش کرهٔ ماه هم چنین باعث باثبات ماندن محور گردش زمین به دور خود می شود که درصورت عدم وجود ماه،انحراف محوریِزمین مرتباً تغییر می کرد و این امر باعث آشفته شدن آب وهوا وفصل هادر زمین می شد.^[۹]

شکل گیری ماه

دهانه های برخوردی بر سطح ماه

ماه و زمین به گونهٔ هم زمان و حدود ۴٫۵ میلیارد سال پیش شکل گرفتند. جِرم ماه ۱/۸۱ام جِرم زمین است. این که ماه دقیقاً چگونه به وجود آمده، هنوز معلوم نشده است. ممکن است همراه با زمین در اوایل شکل گیریسامانهٔ خورشیدیشکل گرفته باشد، یا این که بعدها جذب میدانجاذبهشده و درمدارزمین قرار گرفته است. نظریه ای که بیش از دیگر نظریه ها پذیرفته شده، این است که ماه از برخورد یکسیارکبه اندازهٔمریخبه زمین به وجود آمده است.^{[نیازمند منبع]}

اثرات متقابل جاذبه های زمین و ماه بر همدیگر باعث افزایش مدتحرکت وضعیِهر دو جسم شده است. برای نمونه، زمانی مدت حرکت وضعیِ زمین (طول شبانه روز) تنها ۱۰ ساعت بوده، اما این زمان به ۲۴ ساعت کنونی افزایش یافته است. اگر این روند همچنان ادامه پیدا کند، طول ماه ها به ۴۷ روز خواهد رسید. اما مقیاس زمانیِ این روند بسیار بلندتر از طول عمر خورشید بوده؛ بنابراین، سامانهٔ خورشیدی عمر کافی برای رسیدن به آن زمان را نخواهد داشت. قطر خورشید ۴۰۰برابر قطر ماه و فاصلهٔ آن از زمین نیز ۴۰۰برابر فاصلهٔ ماه از زمین است. این اتفاق باعث می شود تا هم ماه و هم خورشید به یک اندازه به نظر رسیده و درهنگامخورشیدگرفتگی، همهٔ سطح خورشید گرفته شود.^{[نیازمند منبع]}

شواهد جدید

در پژوهشی در ژوئن ۲۰۱۴ (خرداد ۱۳۹۳)، شواهد جدیدی از نحوهٔ به وجود آمدن کرهٔ ماه به دست آمد. به نظر پژوهشگران، احتمالاًکرهٔ زمیندر <<دورهٔ جوانی>> با یک کرهٔ دیگر به اندازهٔ کرهٔمریخ، که دانشمندان آن را سیارهٔتیا(دارای نوع خاصی ازاتماکسیژن) نام گذاری کردند، برخورد کرد و نتیجهٔ آن، انفجاری عظیم و ایجاد <<ابر عظیمی>> از قطعات و گردوخاک این دو کره در فضا بود. کرهٔ ماه از به هم پیوستن این قطعات پدید آمد.^[۱۰]

پژوهشگران، در پی آزمایش دوبارهٔ نمونه های موجود از خاک کرهٔ ماه با استفاده از روش های جدید علمی، دریافتند که این نمونه ها علاوه بر ترکیبات شبیه آنچه در خاک کرهٔ زمین یافت می شود، حاوی ترکیبات متفاوتی هم هستند. نمونه هایی که پژوهشگران مورد آزمایش قرار دادند، توسطسفینه های آمریکاییآپولو ۱۱،آپولو ۱۲وآپولو ۱۶بین سال های ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۲ از سطح ماه برداشته و به زمین آورده شده بود.

ویژگی های فیزیکی

تصویری از ماه به صورت ناکامل و هلالی

برخلاف زمین، ماه نه دارایآباست، نههوا، نه زندگی و نهمیدان مغناطیسی. نمی توان گفت که ماه کاملاً غیرفعال است، زیرا <<ماه لرزه>> را باید نشانه ای از وجود نوعی حرکت در درون آن دانست. قطعاً ماه در دوران گذشته،آتشفشانهاییداشته است؛ اما غالب حفره هایی را که در آن می بینیم، نتیجه اصابت سنگهای آسمانی در اولین روزهای شکلگیری آن است. بعضی از این حفره ها عظیم اند عمق حفرهنیوتون۸٬۰۰۰ متر است. هنگامی که سفینه فضاییشورویبه ناملونا ۳از پشت ماه عکس گرفت، دانشمندان دیدند که روی پنهان ماه درست مانند روی آشکار آن نیست. در آنجا، تعداد حفره ها بسیار بیشتر بود؛ اما به طور کلی، از حفره های روی آشنای ماه کوچک تر بودند.

جو و خاک ماه

جو کره ماهنسبت به جوّ زمین بسیار رقیق و ناچیز است و به این دلیلصدادر جوّ ماه منتقل نمی شود و سطح ماه مکانی خاموش و بی صداست. فقدان جوّ واقعی به این معنی است که در سطح ماه، مولکول های هوا نیز وجود ندارند تا نور خورشید را بپراکنند و با این کار در آسمان ماه ایجاد رنگ کنند؛ به این دلیل، آسمان ماه همیشه سیاه است.^[۹]نبودِ جو هم چنین باعث می شود کهشهاب سنگ هایکوچک و بزرگ که پیش از رسیدن به زمین در هوا می سوزند، در آسمان ماه نسوزند و به آسانی به سطح ماه برسند و با شدت به آن اصابت کنند.^[۹]

در کرهٔ ماه همچنین سنگبازالتبه فراوانی یافت می شود. در زیر بیشتر سطح ماه، گدازه های بازالتی در جریان اند. پس از برخورد شهاب های کهن به سطح ماه به خاطر نازک شدن سطح،گدازههایبازالت به سطح راه یافت و بخش های عظمیمی از رویه کره را پوشاند. این مناطق بازالتی و تیره رنگ کره ماه به نام دریاوارهای ماه شناخته می شوند.^[۱۱]

خاک ماه تقریباً یک رنگ و در همه جاخاکستری رنگاست و با گرد و غباری پوشیده شده که اصطلاحاًخاکه سنگنامیده می شود. ماه در زمین خود صفحاتزمین ساختیندارد و از آن جا که در کره زمین کوه ها در نتیجه فشرده شدن این صفحات به هم پدید می آیند در ماه پدیدهکوهزاییمنشأ زیرسطحی ندارد و تنها بر اثر برخورد شهاب ها است که ماه دارای پستی و بلندی هایی شده است. ماه مثل زمین روز و شب دارد. روز ماه آن قدرگرم است که می تواند سرب را ذوب کند. پدیدهُ تفاوت مفرط دمای شب با روز (deg;۱۵۳-) و (deg;۱۲۳+) درجه سلسیوس نتیجهُ دیگری از نبودن جو در ماه است.^[۱۲]

دهانه ها و دریاوارها

بیش از ۳٫۵ میلیارد سال پیش، سطح ماه به شدت توسطشهاب سنگ هابمباران شد و گودال های زیادی به نام دهانه در سطح آن بوجود آمدند. وسعت بعضی از این دهانه های برخوردی به ۳۰۰ کیلومتر (۱۸۵ مایل) می رسد که توسط دیواره هایی از کوه های سنگی که بر اثر برخورد شهاب سنگها بوجود آمده اند، محصور شده اند. بعضی از گودالها، دیوارهای تراس دار یا حلقه های کوهستانی هم مرکز داشته و در اکثر آنها قله هایی نیز وجود دارند. دهانه هایی که رگه های بزرگ و درخشانتوفنام دارند، بسیار تماشایی هستند. تعدادی از گودالهای بزرگ تر ازگدازهآتشفشانی پر شده و دریاهایی در سطح ماه بوجود آورده اند.

سوی رو به زمین کره ماه (سوی نزدیک)، ظاهری بسیار متفاوت نسبت به سوی دور آن دارد. علت آن اینست که پهنه های زیادی از این سوی ماه بر اثر فعالیت های آتشفشانی با گدازه های تیره رنگ پوشیده شده اند وآبگیروارهایگوناگونی را بوجود آورده اند ولی سوی دور ماه همچنان به شکل قدیم یعنی آکنده از گودال باقی مانده است.^[۱۳]

حرکاتِ ماه

انسان ها از قدیم از کرهٔ ماه و چرخشِ منظم آن برایگاهشماری، به ویژه در کشاورزی بهره می گرفتند، مسافران و دریانوردان نیز از نور و حضورِ ماه برای جهت یابی وناوبریاستفاده می کردند؛ ماه هم چنین در اسطوره های اقوام حضور زیادی دارد و در برخی فرهنگ ها حتی آن را به عنوان یکایزدپرستش می کرده اند.گرانش(جاذبه) ماه باعث به وجود آمدنجزر و مدآب های کره زمین می شود و گرانش کره ماه هم چنین باعث باثبات ماندن محور گردش زمین به دور خود می شود که در صورت عدم وجود ماه،انحراف محوریزمین مرتباً تغییر می کرد و این امر باعث آشفته شدن آب و هوا و فصل ها در زمین می شد.^[۹]

نیم کره ای از ماه در اثر پدیدهُقفل جزر و مدیبه طور دائمی رو به زمین قرار دارد کهسمت پیدای ماهنامیده می شود. نیمه پنهان ماه راسمت پنهان ماهمی نامند. هر روز قمری به اندازه ۱۷٫۳ روز زمینی طول می کشد.^{[۹][نیازمند منبع]}ماه هر سال ۲ سانتیمتر از زمین دور می شود.

چرا ماه به روی زمین سقوط نمی کند

زمین با نیروی گرانش ماه را به سوی خود می کشد. اگر انسان ماه را که در حقیقت بی وقفه به دور سیاره ما می چرخد، از گردش بازمی داشت، ماه فقط برای مدت کوتاهی ثابت می ایستاد، آنگاه با سرعتی فزاینده به سمت زمین می شتافت و در نهایت با آن برخورد می کرد. البته این عمل میسر نیست. ماه از همان زمانهای اولیه با سرعتی برابر ۳۶۵۹ کیلومتر در ساعت به دور زمین در حال گردش بوده است. در اثر این حرکت گردشی، یک نیرویگریز از مرکزبه سمت خارج ایجاد می شود، که درست به اندازه نیروی گرانش زمین که به سمت داخل کشش دارد، است. این دو نیروی مخالف، اثر یکدیگر را بطور متقابل خنثی می کنند، به نحوی که ماه هموراه برمدارخود باقی می ماند.

هلال و بدر چگونه تشکیل می شود

لیبرایسون کره ماه در یک چرخش ماهانه

خورشید خود می درخشد، ماه را از این رو می بینیم که خورشید به آن می تابد. اگر آن روی ماه که به سوی ماست، بطور کامل مورد تابش خورشید قرار گیرد، ما ماه را بصورت قرص کامل و به عبارت دیگر در حالت بدر مشاهده می کنیم. اگر نور خورشید فقط قسمتی از آن روی ماه را که بسوی ماست در بر گیرد، ما ماه را بر حسب میزان تابش نور بصورت هلال باریک نوری، نیم قرص و یا به صورت یک گلوله تقریباً گرد نورانی می بینیم. این پدیده های نوری را فازها یا صورتهای مختلف ماه می نامند.

هنگامی که ماه در جهت تابش خورشید قرار گیرد، دیده نمی شود، زیرا در تابش شدید خورشید محو می گردد و علاوه بر این، آن روی ماه که بسوی ماست مورد تابش واقع نمی گردد. این وضعیت راماه نومی نامیم. اکنون ماه بر روی مدار خود به حرکت ادامه می دهد و پس از چند روز به طور محسوسی در سمت چپ و یا در شرق خورشید واقع می شود. در این وضعیت قسمت کوچکی از نیمه رو به زمین ماه، تحت تابش نور خورشید قرار می گیرد. در این دوران ماه را در اوایل شب بصورت داس باریکی که البته روز به روز بر قطر هلال آن افزوده می شود، مشاهده می کنیم، زیرا در این وضع ماه بعد از خورشید غروب می کند.

تقریباً یک هفته پس از ماه نو، از دید ناظر زمینی، ماه دقیقاً از پهلو مورد تابش نور خورشید واقع می شود. در این حالت انسان نیمی از ماه را تاریک و نیم دیگر را روشن می یابد؛ این وضعیتیک چهارم نخستنامیده می شود. دوباره یک هفته بعد، ماه از دید این ناظر، دقیقاً در مقابل خورشید قرار می گیرد. در این حالت ماه به صورت قرص کامل نورانی می شود، که به آنبدر(یا در اصطلاح عامیانه ماه شب چهاردهم) می گویند.

از این حالت به بعد از قطر قسمت نورانی ماه کاسته می شود. تقریباً هفت روز پس از بدر، دوبارهیک چهارم دومحادث می شود. ماه در این حالت از دید ناظر زمینی اکنون در سمت راست یا در غرب خورشید قرار دارد و به عبارت دیگر قبل از طلوع خورشید در آسمان صبحگاهی پدیدار می شود، تا بالاخره دوباره به وضعیت ماه نو می رسد.

فاصله

ماه نزدیک ترین جِرم آسمانی به زمین است و کرهٔ ماه در حدود سی برابر قطر زمین از زمین فاصله دارد.میانگین فاصلهٔ ماه تا زمین ۳۸۴٬۴۰۳ کیلومتر و قطر ماه ۳٬۴۷۶ کیلومتر است. به خاطر این نزدیکیِ نسبیِ فاصله، ماه در آسمان شب تقریباً به اندازهٔ خورشید دیده می شود، و گاه با گذر از جلوِ خورشید، باعثخورشیدگرفتگینیز می شود.

مَهتابنوری است که ازخورشیدآمده و از سطح ماه رو به کره زمین بازتابانده شده. نور تقریباً در مدت ۱٫۳ثانیهفاصله بین زمین تا ماه را طی می کند.

سراسرنمای فاصلهٔ ماه تا زمین

گام های ماه

نمایزمیناز ماه که در ۲۴ دسامبر ۱۹۶۸ بوسیله ویلیام بیل اندرس در سفرآپولو ۸عکس برداری شده است.

همیشه ۵۰ درصد سطح ماه در معرض نور خورشید قرار دارد. میزان ناحیه روشن ماه، به موقعیت ماه نسبت به زمین و خورشید بستگی دارد. اندازه ناحیه قابل رویت، از کاملاً تاریک تا ماه کامل متغیر است. این دوره کامل هشت مرحله دارد که اهله ماه نامیده می شوند. چرخهگام های ماه، هر ۲۹٫۵۳ روز کامل می شود.

خانه های ماه

خانه های ماه، تقسیم بندی حرکت شبانه روزیِ ماه نسبت بر رویدائرةالبروجاست که به ۲۸ خانه تقسیم شده است.

رخگردی

رخگردی یا لیبراسیون پدیده پدیدار شدن ۹ درصد از گوشه های نیمه ناآشکار ماه بصورت متناوب در زمانبندی گردش ماهانه ماه است.

سَمتِ پنهانِ ماه

سَمتِ پنهانِ ماهنیم کره ای از کرهٔ ماه است که به طور دائمی ازکرهٔ زمینروی گردان است. سمتِ رو به زمین از کرهٔ ماه راسمت پیدای ماهمی نامند. سمت پنهان ماه نخستین بار در سال ۱۹۵۹ توسطکاوشگرلونا ۳شوروی عکس برداری شد و نخستین رؤیت مستقیم با چشم انسان در سال ۱۹۶۸ و در جریان مأموریتآپولو ۸صورت گرفت. تا امروز جمعاً ۲۴ انسان موفق به مشاهدهٔ عینی سمت پنهان ماه شده اند. این افراد فضانوردان مأموریت هایآپولو ۸و آپولو ۱۰ تا ۱۷ بوده اند.

برنامه های اکتشافی

ماموریتآپولو ۱۲

تصویری از یک طرح پایگاه در ماه

انسان تاکنون ۷۳ مأموریت فضایی به سوی ماه انجام داده است. تغییرات دمایی زیاد بر سطح ماه، تابش های زیان بار کیهانی و بارش انواع شهاب سنگ هااسکان انسان در ماهرا با دشواری هایی روبه رو می کند. پژوهشگران آژانس فضایی ژاپن موفق به کشف حفره ای گدازه ای در کره ماه شده اند که به باور آن ها این حفره مکانی مناسب برای ساخت اقامتگاه های فضایی در آینده ای نه چندان دور خواهد بود.^[۱۵]

سفر به ماه با فناوری های کنونی سه روز به درازا می کشد^[۹]و ماه تنها کره خارج از زمین است که انسان ها بر آن گام نهاده اند. در سال۱۹۶۹سازمانناسااعلام کرد که نخستین فضانوردان به نام هاینیل آرمسترانگوباز آلدریندر قالبپروژه آپولوبر سطح ماه فرود آمدند.

پروژه های ماه در ایران

ایرانی ها اگرچه تا کنون به ماه، فضاپیما ارسال نکرده اند، اما فعالیت های رصدی زیادی در این زمینه انجام داده اند. تصویر برداری از ماه آن هم با زمینه های هنری و نجومی از طرفداران زیادی در ایران برخوردار است. گروه دیگری ماه را هموراه زیر نظر دارند و هر رویدادی را که به نحوی با آن در ارتباط باشد از نظر دور نمی دارند. تعداد بسیار زیادی هم هلال اول و آخر ماه را برای تصحیح تقویمهای اسلامی به صورت دائم رصد می کنند. در این میانرصدخانه کوثرهم با همکاری ماه شناسان داخلی و خارجی، دائرةالمعارف تصویری ماه را اجرا نموده است. در ماه تا کنون ۶ پروژهٔ آپولو و ۵ پروژهٔ لونا انجام شده است و ۵ بار هم کاوشگران در ماه فرود آمده اند. کاوشگران ماه را به قسمت های مختلفی تقسیم کرده اند که به نام خلیج شبنم، خلیج رنگین کمان، دریای سرما، دریاچهٔ رؤیا، دریای آرامی، دریای رگبارها، اقیانوس توفان، دریای بخارها، دریای بحران، دریای آسایش، دریا ی باوری، دریای شهر، دریای ابر هاو دریای رطوبت.^{[نیازمند منبع]}

ماه در ادبیات و اساطیر

ماه را در فارسی ماج و ماس و مج و مهیر نیز گفته اند. صورت های این واژه درزبان های ایرانیکهن تر مانگ بوده است.^[۱۶]در ادبیات عرفانی همچنینگوهر شب چراعکنایه از ماه است.

در ستاره شناسی قدیم گفته می شد که خانهٔ ماه سرطان است و شرف او در ثور است و این که ماه در فلک اول است و یکی از کواکب یا سیارات سبعه است. در ادبیات فارسی تابان، شب گرد، ناشسته رو، مهرپرور از صفات و شمع، چراغ، مشعله، شعله، نقره چنبر، دایره، شیشه، ساغر، پیمانه، قرص، ترنج، سیب، نسرین، صندل، پنبه، گوی، کف، پنجه از تشبیهات ماه است.^[۱۶]

دراساطیرمیان رودانخدای ماه راایزدبانو سینمی نامند.

توصیف ماه در شاهنامه فردوسی: