سیاره مشتری

مُشتَرییاهُرمُزیااورمزدیابرجیسیازاوشپنج مین سیاره از خورشید و بزرگ ترینسیارهدرسامانه خورشیدیاست. این سیارهغول گازیباجرمیک هزارم خورشید است، ولی جرمی دو و نیم برابر تمامی دیگر سیاره های منظومهٔ شمسی دارد. از نظر دوری ازخورشید، مشتری پنجمین سیاره پس ازتیروناهیدوزمینوبهراماست.

نگاه کلی

در یک نگاه اجمالی، مشتری چهارمین شیء درخشان در آسمان می باشد (پس از خورشید، ماه و زهره) اگرچه گهگاه مریخ (بهرام) درخشان تر به نظر می آید. به کمکدوربین دوچشمیبعضی قمرهای مشتری نیز قابل دیدن می باشند.

جرممشتری ۲٫۵ بار از مجموع جرم سیاره های سامانه خورشیدی بیش تر است. جرم مشتری ۳۱۸ بار بیش تر از جرم زمین است. قطر آن ۱۱ برابر قطر زمین است. مشتری می تواند ۱۳۰۰ زمین را درخود جای دهد. میانگین دوری آن از خورشید در حدود ۷۷۸ میلیون و ۵۰۰ هزار کیلومتر می باشد یعنی بیشتر از ۵ برابر دوری زمین از خورشید. ستاره شناسان باتلسکوپهایبرپاشده در زمین وماهوارههائی که در مدار زمین می گردند به بررسی مشتری می پردازند. ایالات متحده تا کنون ۶فضاپیمایبدون سرنشین را به مشتری فرستاده است. در ژوئیه ۱۹۹۴، هنگامی که ۲۱ تکه ازدنباله دار شومیکر-لوی ۹بااتمسفرمشتری برخورد کرد ستاره شناسان شاهد رویدادی بسیار تماشائی بودند. این برخورد برانگیزانندهٔ انفجارهای سهمناکی شد که پاره ای از آن ها قطری بزرگتر از قطر زمین داشتند.

نکته: چهار سیارهٔ اول سنگی و بسیار کوچک تر از مشتری هستند.

ویژگی های فیزیکی

مشتری گوی غول پیکری آمیخته از گاز و مایع است و گمان می رود مقداری سطح جامد هم داشته باشد. این غول سیاره ازمادهٔهیدروژنبین ۸۸ تا ۹۲ درصد وهلیم۸ تا ۱۲ درصد تشکیل شده است. قطر مشتری در ناحیهٔ استوا ۱۴۲٫۹۸۴ کیلومتر است و بر اساس تئوری های ارائه شده این بالاترین طول قطری است که یک سیارهٔ گازی می تواند داشته باشد. از این پس، ورود جرم بیشتر این غول سیاره را کوچک تر، ولی فشرده تر می کند. بنا برمکانیزم کلوین هلم هولتزهم اکنون سالانه حدود ۲ سانتیمتر از قطر خورشید کاسته می شود.

سطح سیاره از ابرهای ستبر زرد، قرمز، قهوه ای و سفید رنگ پوشیده شده است. بخش های روشن تر <<ناحیه>> و بخش های تاریک تر <<کمربند>> نامیده می شوند. کمربندها و ناحیه ها به موازاتاستوایسیاره قرار دارند. مشتری همچنین گرانش بسیار نیرومندی دارد. در سطح سیاره نسبت جرمی هیدروژن و هلیم نزدیک به ۷۱ و ۲۴ درصد و ۵ درصد دیگر مواد است.

جرم مشتری به تنهایی ۲٫۵ برابر جرم تمام سیاره های دیگر در سامانهٔ خورشیدی است. نسبت جرم این سیاره به اندازه ای است کهمرکز سنگینی سراسریآن با خورشید بالاتر از سطح خورشید، در ۱٫۰۶۸ برابر شعاع خورشید (فاصله از مرکز خورشید) قرار می گیرد. حجم مشتری ۱۳۲۱ برابر حجم زمین است ولی جرم آن تنها ۳۱۸ برابر زمین است. این نسبت، زمین را بطور قابل توجهی متراکم تر از مشتری نشان می دهدشعاع مشتری حدود یک دهمشعاع خورشیداست و جرم آن ۰٫۰۰۱ برابر جرم خورشید است، بنابراینچگالیاین دو با هم مشابه است.

مدار و چرخش

مشتری(قرمز) یک بار مدار کامل خود بر گردخورشید(مرکز) را در هر ۱۱٫۸۶ سالزمینی(آبی) می پیماید

هرمز در یک مدار کم و بیش بیضیبه دور خورشید می چرخد. هر دور نزدیک به ۱۲ سال زمینی به درازا می کشد. همچنان که سیاره به دور خورشید می گردد، به دور محور پندارین (فرضی) خود نیز می گردد. چرخش هرمز به دور خود تندتر از هر سیارهٔ دیگری در سامانهٔ خورشیدی است؛ تنها ۹ ساعت و ۵۶ دقیقه نیاز است تا هرمز یک بار به دور خود بچرخد. (آن را با چرخش ۲۴ ساعتهٔ زمین به دور خود بسنجید)

برای اندازه گیری تندی گردش سیاره های گازی به دور خود، دانشمندان ناگزیرند روش های غیر مستقیم به کار برند. آن ها نخست سرعت میانگین چرخش ابرهای قابل مشاهده را اندازه گیری می کنند. هرمز به اندازه ی نیاز امواج رادیویی می فرستد که به دسترادیو تلسکوپ هایزمینی دریافت گردد. هم اکنون دانشمندان از اندازه ی امواج برای سنجش سرعت چرخش هرمز بهره می برند. قدرت امواج، تحت تأثیر میدان مغناطیسی سیاره، در یک الگوی تکراری ۹ ساعت و ۵۶ دقیقه ای، تغییر می کند؛ زیرا سرچشمهٔ میدان مغناطیسی، هستهٔ سیاره است. این دیگرگونی ها نشان دهندهٔ سرعت چرخش درونی سیاره است. چرخش تند هرمز مایهٔ برآمدگی در بخش استوا و پخی در قطب هایش می شود. قطر استوایی هرمز ۷ درصد بیشتر از قطر آن در راستای قطب هاست.

جرم و چگالی

هرمز از هر سیارهٔ دیگری در سامانهٔ خورشیدی سنگین تر است. جرم آن ۳۱۸ بار بیش تر از زمین می باشد ولی با این جرم زیاد، کم و بیش دارایچگالیکمی است. میانگین چگالی آن ۱٫۳ گرم در سانتیمترمکعب می باشد که اندکی از چگالی آب بیشتر است. چگالی مشتری در حدود یک چهارم چگالی زمین می باشد زیرا بیشتر سیاره از عناصر سبکهیدروژنوهلیومساخته شده است. از سوی دیگر زمین بیشتر از عناصر سنگین آهنی و سنگی ساخته شده است. عناصر شیمیائی سازندهٔ مشتری بیش تر از زمین همانندخورشید می باشد. شاید مشتری دارای هسته ای از عناصر سنگین باشد. هسته شاید ترکیبی همانند هسته زمین اما ۲۰ تا ۳۰ برابر سنگین تر داشته باشد..

نیروی گرانش در سطح سیاره ۲٫۴ برابر بیش تر از سطح زمین می باشد. یعنی چیزی که روی زمین ۱۰۰ نیوتون وزن دارد، در روی هرمز وزنی برابر با ۲۴۰ نیوتون خواهد داشت. جو هرمز ساخته شده است از: ۸۶ درصد هیدروژن ۱۴ درصد هلیوم و مقدار ناچیزیمتان،آمونیاک،فسفین،آب،استلین،اتان،ژرمانیمومونو اکسید کربن. درصد هیدروژن، بر پایهٔ شمار مولکول های موجود در جو می باشد تا جرم کلی آن ها.

این سیاره از لایه های رنگی از ابرها در ارتفاعات مختلف ساخته شده است. مرتفع ترین ابرهای سفید ازکریستال هایمنجمد آمونیاک ساخته شده اند. بخش های تاریک تر و ابرهای کم بلندا در کمربندها جای گرفته اند. پایین ترین سطحی را که می توان دید از ابرهای آبی رنگ ساخته شده است. دانشمندان امید کشف ابرهای آب دار را در ۷۰ کیلومتری سطح زیرین ابرهای آمونیاکی دارند. هر چند که تاکنون چنین سطحی پیدا نشده است.

لکه سرخ بزرگ

بارزترین نمود سطح هرمزلکه سرخ بزرگآن می باشد که توده گاز چرخانی است که همانندی به گردباد دارد. قطر این لکه سه برابر قطر زمین است. رنگ لکه بیشتر از قرمز آجری به قهوه ای کمرنگ تغییر می کند و گاهی این لکه تماماً ناپدید می گردد. رنگ آن شاید برآمده از اندازهٔ کم فسفر وگوگرددر کریستال های آمونیاک باشد. تندی چرخش لکه در لبه آن در حدود ۳۶۰ کیلومتر در ساعت است. این لکه در فاصله یکسانی از استوا به آرامی از شرق به غرب حرکت می کند. ناحیه ها و کمربندها و لکهٔ بزرگ، بسیار پایدار و همانند سیستم چرخش زمین می باشد. از زمانی کهرابرت هوکدر سال ۱۶۶۴ این لکه را پیدا کرد، این ویژگی ها تغییرات چندانی از خود نشان نداده اند.

دما

دمای هوا در ابرهای بالائی هرمز در حدود ۱۴۵- درجه سانتی گراد می باشد. اندازه گیری ها نشان می دهد که دمای مشتری با افزایش ژرفا در زیر ابرها افزایش می یابد. دمای هوا در سطحی که فشار اتمسفر ۱۰ برابر زمین می باشد، به ۲۱ درجه سانتی گراد می رسد. دانشمندان می اندیشند که اگر مشتری دارای گونه ای اززیستباشد، حیات در این سطح پا خواهد گرفت، چنین حیاتی در گاز خواهد بود زیرا در این سطح هیچ بخش جامدی وجود ندارد. دانشمندان تا کنون هیچ گواهی از حیات برروی مشتری نیافته اند. نزدیک مرکز سیاره دما بسیار بیشتر می باشد. دمای هسته در حدود ۲۴ هزار درجه، یعنی داغ تر از سطح خورشید می باشد. ستاره شناسان بر این باورند که خورشید، سیارات و دیگر جرم های سامانهٔ خورشیدی از چرخش ابرهائی از گاز و غبار پا گرفته اند. گرانش گازی و ذرات غبار آن ها را به صورت ابرهای ستبر گوی مانند از مواد درآورد در حدود ۴٬۵ میلیارد سال پیش مواد به هم فشرده شدند تا اجسام بسیار سامانه خورشیدی پدید آمدند. فشردگی مواد ایجاد گرما نمود. گرمای بسیاری هنگامی که مشتری پا گرفت ایجاد شد.

میدان مغناطیسی

نموداری از مشتری، ساختار داخلی آن، ویژگی های سطحی، حلقه ها، و ماه های درونی

هرمز نیز همانند زمین و بیشتر سیاره ها، دارایمیدان مغناطیسیاست و مانند یکآهنربایبزرگ عمل می کند. میدان مغناطیسی هرمز ۱۴ بار نیرومندتر از زمین است. برابر اندازه گیری های گرفته شده به دست فضاپیماها، میدان مغناطیسی مشتری زورمندترین در سامانه خورشیدی است (به جز لکه های خورشیدی و ناحیه های کوچکی از سطح خورشید). دانشمندان به طور کامل از چگونگی ایجاد میدان مغناطیسی آگاه نیستند هر چند که گمان می برند که حرکت هیدروژن فلزی داخل هستهٔ سیاره ایجاد میدان مغناطیسی می کند. میدان مغناطیسی مشتری بسیار نیرومندتر از میدان مغناطیسی زمین می باشد زیرا هرمز بسیار بزرگ تر و با تندی بیشتری به دور خود می گردد. میدان مغناطیسی مشتری الکترون ها و پروتون ها و دیگر ذرات دارای بار الکتریکی را در کمربند پرتوافشان (رادیواکتیو) که در پیرامون سیاره قراردارد به دام می اندازد. این ذرات بسیار نیرومندتر می باشند به گونه ای که می توانند به ابزارهای فضاپیماهایی که نزدیک سیاره شده اند آسیب برساند. در درون ناحیه ای از فضا کهمغناط کرهنامیده می شود میدان مغناطیسی مشتری همانند یک زره کار می کند. این زره سیاره را از بادهای خورشیدی و ذرات پر انرژی پیاپی که از خورشید می آیند پاسداری می نماید. بیشتر این ذراتالکترون هاوپروتون هائیهستند که با تندی ۵۰۰ کیلومتر در ثانیه حرکت می کنند. میدان، ذرات الکتریکی باردار شده را در کمربندرادیواکتیوبه دام می اندازد مرکز تله مغناط کره نزدیک قطب های میدان مغناطیسی می باشد. در آن بخش از سیاره که از خورشید دور می باشد مغناط کره به صورت دنباله ای سترگ در فضا کشیده می شود که دنبالهٔ مگنتو نامیده می شود. درازای این دنباله ۷۰۰ میلیون کیلومتر می باشد. امواج رادیویی که از مشتری به رادیو تلسکوپهای زمینی می رسند دو نوع می باشند فورانهای انرژی و تابش های پی درپی. فوران های نیرومند هنگامی رخ می دهند کهآیو، نزدیک ترین ماه هرمز و چهارمین آنها از میان مرکز مغناطیسی سیاره گذر می نماید. تابش های پی در پی از سطح هرمز و هم چنین ذرات پر انرژی کمربند رادیواکتیو مشتری می آیند.

قمرها

هرمز حداقل دارای ۶۷ ماه است^[۱۱]که ۱۶ ماه آن قطری بیش از ۱۰ کیلومتر دارند. چهار ماه از بزرگترین ماه های هرمز به ترتیب دوری از این سیاره عبارتند از:آیو،اروپا،گانیمدوکالیستو. این چهار ماهک راقمرهای گالیله ایمی نامند زیرا ستاره شناس ایتالیاییگالیلهآنها را در سال ۱۶۱۰ به وسیله اولین تلسکوپ پیدا کرد.آیودارای آتشفشان های فعال بسیاری است. هر فوران گازی آن دارایگوگردنیز هست. رنگ زرد نارنجی سطحآیوشاید از اندازهٔ بسیار زیادگوگردجامد که در سطح سیاره انباشته شده حکایت دارد.اروپاکوچکترین ماه گالیله ای است که قطر آن برابر با ۳ هزار و ۱۳۰ کیلومتر است.اروپادارای سطحی از یخ صاف و ترک خورده است.

بزرگترین ماه گالیله ای گانیمد با قطری برابر با ۵۲۶۸ کیلومتر است. گانیمد بزرگتر از سیارهٔتیراست. کالیستو با قطری برابر با ۴۸۰۶ کیلومتر اندکی کوچکتر از تیر است. گمان می رود کالیستو و گانیمند از یخ و اندکی مواد سنگی ساخته شده باشند. هر دو ماهک دارای دهانه های بسیاری هستند. دیگر ماهک های مشتری از ماهک های گالیله ای بسیار کوچکترند.امالیتاو هیمالایا دو ماهک بزرگ بعدی هستند. امالیتا به شکل سیب زمینی است و با قطری برابر با ۲۶۲ کیلومتر. قطر هیمالیا برابر با ۱۷۰ کیلومتر است. بیشتر ماه های به جای ماندهٔ مشتری با تلسکوپ های بزرگ زمینی پیدا شده اند. دانشمندانمتیسو اداریستا را در سال ۱۹۷۹ با بررسی عکس هائی که فضاپیمای ویجر گرفته بود پیدا کردند.

حلقه های هرمز

هرمز دارای سه حلقهٔ باریک در اطراف استوای خود است. این حلقه ها بسیار کم نورتر ازحلقه های کیوانهستند. به نظر می آید حلقه های هرمز بیشتر از ذرات ریز غبار ساخته شده باشند. حلقهٔ اصلی درحدود ۳۰ کیلومتر کلفتی و بیش تر از ۶۴۰۰ کیلومتر پهنا دارد. مدارامالیتادرون حلقه جای گرفته است.

حلقه های مشتریو ماهک های درون حلقه ایامالیتاهیمالایامتیسو ادرستا

دانشمندان دانشگاه مریلند و مؤسسهٔ ماکس پلانک راز دیرین، شوند (علت) بی هنجاری های حلقه های نازک هرمز را دریافته اند. در پژوهش چاپ شده در نسخهٔ ۱۲ اردیبهشت مجلهٔ نیچر (Nature)، دانشمندان گسترش اندک بیرونی ترین حلقه به خارج از مدار تبه، یکی از ماه های مشتری، را گزارش دادند و دیگر دانشمندان انحراف هایی را در مدل پذیرفته شده شکل گیری حلقه ها مشاهده کردند؛ بنا بر این مدل، از برهمکنش سایه و نور خورشید بر روی ذرات غبار، حلقه ها ساخته می شوند. داگلاس هامیلتون، استاد ستاره شناسی دانشگاه مریلند گفت: "معلوم می شود که محدودهٔ افزایش حلقهٔ بیرونی و دیگر رفتارهای عجیب در حلقه های هرمز در هالهٔ ابهامند." "همچنان که حلقه ها به دور سیاره می چرخند، ذرات غبار داخل حلقه ها هنگام گذر از میان سایهٔ سیاره به طور متناوب بارگیری و تخلیه بار می شوند. میدان مغناطیسی قوی سیاره بر این تغییرات منظم بارهای الکتریکی ذرات غبار اثر می گذارد. در نتیجه ذرات کوچک غبار به خارج از مرز بیرونی حلقهٔ مورد نظر سوق داده می شوند و حتی ذرات بسیار کوچک میل مداری یا جهت مداری خود را نسبت به سیاره تغییر می دهند." هامیلتون و هارالد کروگر، دستیار نویسندهٔ آلمانی برای اولین بار اطلاعات برخوردی جدید در مورد اندازهٔ ذرات غبار و سرعتشان و جهت های مداری آن ها را که فضاپیمای گالیله در طول سفرش از حلقه های مشتری در سال های ۱۳۸۲-۱۳۸۱ میلادی دریافت کرده بود، مطالعه کردند. کروگر مجموعه اطلاعات جدید را بررسی کرد و هامیلتون مدل های رایانه ای دقیقی را ایجاد کرد که با غبار و اطلاعات تصویری روی حلقه های هرمز هماهنگ بود و خروج از مرکز مشاهده شده را توضیح می داد. کروگر گفت: "با مدل خود می توانیم تمام ساختارهای ضروری حلقه غباری مشاهده شده را توضیح دهیم." بر طبق نظر هامیلتون، سازوکارهای مشخص شده در این مدل، حلقه های هر سیاره ای در هر سامانهٔ ستاره ای را تحت تأثیر قرار می دهد؛ ولی این اثرات ممکن است بدین گونه که در مشتری است، آشکار نشود. هامیلتون گفت: "ذرات یخی در حلقه های معروفکیوانخیلی بزرگ تر و سنگین تر از آن هستند که به طور قابل ملاحظه ای با این روند شکل گیرند، به همین دلیل بی هنجاری های مشابه در آن جا مشاهده نمی شود." "یافته های ما بر طبق اثرات سایه ممکن است جنبه هایی از شکل گیری سیاره ای را روشن کند. زیرا ذرات غبار باردار باید به صورت توده های بزرگ تر ترکیب شوند، تا این که در نهایت سیاره ها و ماه ها شکل گیرند." غباری که حلقه های کم رنگ هرمز را تشکیل می دهد، در زمانی که ذرات باقی مانده در فضا به صورت ماه های داخلی کوچک به ترتیب از نزدیک ترین تا دورترین: آدراستیا، متیس، آمالتیا و تبه فروپاشی کردند، شکل گرفتند.

این غبار به صورت یک حلقهٔ اصلی، یک هالهٔ میانی و دو حلقهٔ کم رنگ تر با فاصلهٔ بیشتر مرتب شده است. حلقه ها بیشتر در مدارهای این چهار ماه محدود شده اند؛ ولی برجستگی اندک و آشکار گسترش غبار به سوی خارج از مدار تبه تا این زمان دانشمندان را شگفت زده کرده است.

دانشمند ایتالیاییگالیلهاولین کسی بود که اقمار مشتری را کشف کرد. نخستین بار گالیله چهار تا از بزرگ ترین قمرهای سیاره را در سال ۹۸۹ هجری خورشیدی مشاهده کرد. در۱۶ آذر ۱۳۷۴، فضاپیمای گالیله متعلق به ناسا به مشتری رسید و اولین مدار از ۳۵ مدار دور سیاره را آغاز کرد. در بیشتر از هفت سال، این فضاپیما ۱۴۰۰۰ تصویر از هرمز و ماه ها و حلقه های آن گرفت. در ۳۰ شهریور ۱۳۸۲ فضاپیمای گالیله در یک فرود قابل کنترل قرار داده شد تا مأموریت خود را با سقوط در جو هرمز خاتمه دهد. علاوه بر ابزارهای عکسبرداری، فضاپیما یک آشکارساز غبار بسیار حساس حمل می کرد که هزاران برخورد از ذرات غبار مسیرش به سوی حلقهٔ هرمز در سال های ۸۲-۱۳۸۱ را ثبت کرد. یکی از کشف های جدید فضاپیمای گالیله گسترش تبه بود.^[۱۲]

برخورد دنباله دار شومیکر-لوی ۹

در مارس ۱۹۹۳ سه ستاره شناس به نام هاییوجین شومیکر،کارولین شومیکرودیوید اچ لوییکدنباله داررا نزدیک مشتری کشف نمودند. این دنباله دار بعدها شومیکر-لوی ۹ نام گرفت. به علت جاذبه مشتری دنباله دار به سوی مشتری کشیده شد. هنگامی که دنباله دار کشف شد به ۲۱ تکه شکسته شده بود احتمالاً هنگامی که به سیاره نزدیک شده بود در اثر گرانش سیاره متلاشی شده بود محاسبه ها بر مبنای مکان و سرعت دنباله دار نشان داد که در ژوئیه ۱۹۹۴ تکه های دنباله دار با اتمسفر مشتری برخورد خواهند نمود. دانشمندان امیدوار بودند که اطلاعات زیادی از اثرات برخورد دنباله دار و سیاره به دست بیاورند. ستاره شناسان تلسکوپ های بزرگ و مهم روی زمین را در تاریخ پیش بینی شده به سوی مشتری نشانه روی کردند.

دانشمندان همچنین هرمز را به وسیلهٔ تلسکوپ قدرتمندهابلوفضاپیمای گالیلهکه در راه خود به سوی مشتری بود مشاهده می نمودند. تکه ها به پشت مشتری که از زمین و تلسکوپ هابل قابل مشاهده نبود برخورد نمود اما چرخش مشتری باعث می شد که بعد از نیم ساعت اثر برخورد قابل مشاهد باشد. دانشمندان حدس می زدند که بزرگترین قطعه ها قطری برابر با۵/-۴ کیلومتر را داشته باشند.

برخورد به طور مستقیم توسط فضاپیمای گالیله که درفاصله ۲۴۰ میلیون کیلومتری سیاره قرار داشت قابل مشاهده بود اما به دلیل ریسک از کار افتادن دستگاه های فضاپیما و از دست دادن هدف اصلی مأموریت داده ها ثبت و ارسال نگردید. برخورد باعث انفجارهای عظیمی گردید احتمالاً به علت فشار و گرم شدن و پخش شدن اتمسفر گازی سیاره. اگر برخوردی اینچنینی با زمین رخ می داد در اثر گرد و غبار ناشی از ان و سرد شدن زمین احتمالاً زیست بر روی زمین از بین می رفت.

ماموریت ها به هرمز

تاکنون چندین فضاپیمای سازمان های فضاییآمریکاواروپابه هرمز سفر کرده یا از کنار آن گذشته اند:

نام

نام سیاره های سامانهٔ خورشیدی در پارسی از اسطوره های ایرانی سرچشمه می گیرد. اما نام اکثر سیاره های سامانهٔ خورشیدی در زبان های غربی از اسطوره های رومی و یونانی سرچشمه می گیرد. برای نام سیاره مشتری چندین صورت نوشتاری وجود دارد؛ که به سبب تبدیل از شکل گفتاری به شکل نوشتاری ناشی شده است. در فارسی این شکل ها تغییر یافته اهورامزدا می باشند. باید توجه کرد که صورتی بیش از سایرین رایج بوده و هست همان شکل مشتری است.

در زیر فهرستی از نام ها را که برگرفته از فرهنگ دهخداست مشاهده می کنید. (نام های پایانی غیر پارسی هستند)

نام های پارسی:

برای آشنایی با برخی از شکل ها توضیح هر کدام را عیناً از واژه نامه های دهخدا و معین در صفحهنامهای مشتریذکر شده است. همچنین برای دیدن نام تمام سیاره ها در زبان های مختلف به این صفحهٔ ارزشمند[۱]مراجعه نمائید.

ادبیات

رمان دنباله دار علمی تخیلیاودیسه، تألیفآرتور چارلز کلارکطی دوره سی و سه ساله ۱۹۶۴-۱۹۹۷ در مورد چند سفر تخیلی به ماه های این سیاره تألیف شده است. این رمان از بزرگترین آثار علمی تخیلی جهان بوده و منشاء ساخت فیلم های سینمایی معروف از جمله ساخته کلاسیکاستنلی کوبریکبوده است.